چه عواملی باعث می‌شود جوانان از روستاها به شهرها مهاجرت نکنند؟

اهمیت بالای کیفیت خدمات و تصویر مثبت از روستا

تاريخ 1397/09/26 ساعت 11:14

امروزه،‌ رشد فزاینده ارتباطات،‌ حمل‌ونقل و مناسبات روستایی- شهری باعث نزدیک‌شدن شکاف بین استانداردهای زندگی مردم شهری و روستایی شده است. اما با وجود این تحولات، باز هم تفاوت‌های ملموس و عینی در درآمد و محیط زیست آن‌ها وجود دارد.

مسعود یزدان‌پناه، طاهره زبیدی، مریم تاجری مقدم/آینده نگر

روستاییان به‌عنوان فقیرترین اقشار جامعه، به‌دلیل شرایط سیاسی، اقتصادی،‌ اجتماعی و همچنین وجود نابرابری‌های فضایی حاکم بر عرصه‌های سکونت‌گاهی، با فقر و مشکلات متعدد زیست- معیشتی روبه‌رو بوده‌اند. امروزه،‌ رشد فزاینده ارتباطات،‌ حمل‌ونقل و مناسبات روستایی- شهری باعث نزدیک‌شدن شکاف بین استانداردهای زندگی مردم شهری و روستایی شده است. اما با وجود این تحولات، باز هم تفاوت‌های ملموس و عینی در درآمد و محیط زیست آن‌ها وجود دارد. روستاییان با مقایسه وضعیت زندگی خود با دیگر افراد جامعه (به‌ویژه گروه‌های شهری) در تلاش به‌منظور تغییر این وضعیت ناخوشایند و همچنین کسب رفاه بیشتر، به شهرها و دیگر مراکز جمعیتی مهاجرت می‌کنند. در واقع، مهاجرت به این دلیل اتفاق می‌افتد که منافع تغییر مکان مهم‌تر از هزینه‌های ناشی از آن تشخیص داده می‌شود. یکی از شاخص‌های اجتماعی کیفیت زندگی، میزان رضایت‌مندی از زندگی در روستاها است. کیفیت زندگی در قالب اصطلاحی کلی، مفهومی برای نشان‌دادن چگونگی برآورده‌شدن نیازهای انسانی و نیز معیاری برای ادراک رضایت یا نارضایتی افراد و گروه‌ها از ابعاد مختلف زندگی در سکونت‌گاه‌ها است. مسعود یزدان‌پناه، طاهره زبیدی و مریم تاجری مقدم روی این موضوع متمرکز شده‌اند و در پژوهشی که جمع‌بندی‌اش را با عنوان «عوامل موثر بر رضایت‌مندی دانشجویان روستایی از زندگی در روستا» در آخرین شماره فصلنامه «روستا و توسعه» در موسسه پژوهش‌های برنامه‌ریزی، اقتصاد کشاورزی و توسعه روستایی در وزارت جهاد کشاورزی منتشر کرده‌اند، به این نتیجه رسیده‌اند که متغیرهای هنجار اخلاقی، تصویر روستا، کیفیت درک‌شده، رضایت از زندگی به‌طورکلی، تعهد و هویت مکانی تاثیر مثبتی بر ارزش‌های درک‌شده دارند و دو متغیر هنجار اخلاقی و ارزش‌های درک‌شده تاثیر مثبت و معنی‌داری بر رضایت از محل سکونت دارند.

***

مهاجران روستایی از مناطقی با شرایط نامناسب به مناطقی با شرایط بهینه مهاجرت می‌کنند. از این منظر، ایجاد احساس نارضایتی در روستاییان منجر به مهاجرت می‌شود. بنابراین رضایت‌مندی از جامعه را می‌توان در ابعاد مختلف سیاسی، اقتصادی و اجتماعی بررسی کرد. برای نمونه، رضایت‌مندی از جامعه و زندگی در جوامع روستایی برای جوان روستایی می‌تواند شامل مواردی مانند میزان دسترسی به برنامه‌ها و امکانات تفریحی، خدمات بهداشتی و پزشکی، ایجاد محیط امن برای به‌دست‌آوردن درآمد کافی یا امکانات برای خرید باشد. از این رو، رضایت از محل سکونت و رضایت از جامعه می‌تواند مولفه‌ای کلیدی برای مهاجرت یا عدم مهاجرت روستاییان باشد. در واقع، رضایت از محل سکونت زمانی اتفاق می‌افتد که آرمان‌ها و نیازهای خانواده در تعادل با محل سکونت فعلی باشد.

رضایت از محل سکونت به درجه یا میزان مطابقت جامعه با نیازها و خواسته‌های فرد گفته می‌شود. میزان این تطابق با ارزیابی فرد از عناصر فیزیکی، اجتماعی و شخصی‌ای که آن جامعه تامین می‌کند، مانند محیط فیزیکی با کیفیت بالا، در دسترس بودن خدمات اجتماعی،‌ کیفیت مسکن، شبکه‌های تعاملی، احساس تعلق و پذیرش، هنجارها و نظام‌های ارزشی بستگی دارد. رضایت از محل سکونت از این رو مهم است که نارضایتی از جامعه در افراد سلامت روانی و کیفیت زندگی آن‌ها را کاهش می‌دهد و بر تصمیم آن‌ها برای تغییر مکان از آن جامعه تاثیر می‌گذارد. همچنین رضایت از جامعه اغلب به‌عنوان شاخص کیفیت زندگی در یک جامعه محلی در نظر گرفته می‌شود. رضایت از جامعه عبارت است از ارزیابی کلی از شرایط زندگی در یک جامعه به‌وسیله ساکنان آن. این تعریف به ویژگی‌های مختلف جامعه ازجمله عوامل اجتماعی مانند کیفیت روابط بین‌فردی، کیفیت خدمات محلی، محیط‌زیست طبیعی و ظاهر زیبا اشاره دارد.

بر پایه نتایج تحقیقات گذشته، نارضایتی از جامعه ممکن است بر میل به نقل مکان به جامعه‌ای دیگر تاثیر بگذارد. اغلب برای افرادی که از جامعه فعلی خود ناراضی‌اند، سطح رضایت از جامعه و ویژگی‌های آن بر تصمیم افراد برای جست‌وجوی مکان دیگری برای سکونت و رفتن به جامعه‌ای دیگر تاثیر می‌گذارد. در واقع، مردم اغلب در صورت رضایت از محل سکونت فعلی خود، دوست دارند در آنجا بمانند.

همچنین تحقیقات در کشورهای توسعه‌یافته روشن ساخته است که رابطه قابل‌توجهی بین رضایت و نیت مهاجرت در آینده وجود دارد؛ کسانی که از زندگی فعلی خود راضی نبودند، بیشتر احتمال داشت که میل و آرزوی جابه‌جا شدن داشته باشند و در آینده نزدیک، واقعا دست به مهاجرت بزنند. افزون بر این، کاهش جمعیت مناطق روستایی اغلب به مهاجرت جوانان و به‌ویژه افراد دارای تحصیلات و آرمان‌های شغلی بالا نسبت داده شده است، به‌گونه‌ای که گفته شده بالاترین میزان تحرکات در میان افراد 16 تا 29 سال اتفاق می‌افتد و احتمال ترک خانه در این گروه سنی، هم‌زمان با افزایش سن، بیشتر می‌شود.

بنابراین با توجه به رابطه آشکار بین «رضایت از جامعه» و تصمیم‌گیری در مورد محل سکونت، مهم است بدانیم چه عواملی بر رضایت از جامعه تاثیر می‌گذارند. این مهم به‌خصوص در بسیاری از مناطق روستایی که در آنجا به‌خاطر جمعیت روبه‌کاهش یا دارای رشد راکد نگرانی زیادی وجود دارد، صدق می‌کند. به‌علاوه، روستاییان در مقایسه با شهری‌ها شرایط زندگی سخت‌تری دارند که روی ارزیابی ذهنی آن‌ها درباره رضایت تاثیرگذار است. همچنین با توجه به هجوم روستاییان به شهرستان‌ها و مناطق حومه شهرها، میزان فقر و مهاجرت جوامع روستایی بالاتر از حد متوسط است که خود منجر به کاهش سطح رضایت از جامعه می‌شود. از این‌رو، پیش‌بینی‌کننده‌های رضایت از جامعه را می‌توان در جوامع روستایی برای افزایش رضایت ساکنان به کار بست. همچنین به نظر می‌رسد عواملی وجود دارند که می‌توانند باعث ترغیب افراد برای کار و زندگی در محیط‌های روستایی شوند که دولت می‌تواند با حفظ نیروهای روستایی ساکن و ارتقای سطح بهره‌وری و کارایی آن‌ها و افزایش امکانات موجود و در نتیجه، رضایت از زندگی روستایی، موجب ترغیب افراد به زندگی در روستاها و مانع از مهاجرت آن‌ها به شهرها شود. از این رو، رضایت از جامعه به‌خصوص برای جوامع روستایی اهمیت دارد چراکه عملکرد اقتصادی جامعه غالبا به‌وسیله عملکرد اقامتی آن ارزش‌گذاری می‌شود. در نتیجه، اولویت‌های توسعه و رضایت افراد به‌طور عمده مربوط به جذابیت‌های مسکونی و در نتیجه، رضایت از جامعه است.

در پژوهش حاضر، رضایت‌مندی به‌علت تاثیری که بر پیش‌بینی مهاجرت و عدم مهاجرت دارد مورد توجه قرار گرفته است. کیفیت خدمات محلی در میان اولین عوامل زمینه‌ای رضایت از جامعه بررسی شده است و می‌توان گفت که به‌طور قطع در همه نوشته‌های مربوط به رضایت‌مندی، از کیفیت خدمات به‌مثابه عاملی مهم و موثر بر رضایت‌مندی یاد شده است. «کیفیت» کلیتی از ویژگی‌ها و ارزش‌های موجود در محصولات است که می‌تواند نیازها و خواسته‌های مشتری را برآورده سازد. کیفیت درک‌شده خدمات را ارزیابی فرد از برتری‌ها یا امتیازات کلی خدمات تعریف می‌کنند. کیفیت خدمات همچنین پدیده‌ای چندبعدی است و نه تک‌بعدی.

از سوی دیگر، تصویر محل به‌طور مستقیم بر رضایت افراد تاثیر می‌گذارد. بنابر تعریف، تصویر محل عبارت است از ادراک کلی فرد از یک مکان خاص. و نیز تصویر محل از عوامل تعیین‌کننده مهم برای انتخاب مکان و پیش‌بینی‌کننده نیت رفتاری است. همچنین بر پایه تحقیقات، تصویر بر ارزش درک‌شده افراد تاثیر می‌گذارد و ارزش درک‌شده تعیین‌کننده رضایت است. بر این اساس،‌ در مطالعه حاضر، فرض شده که تصویر افراد از جامعه خود روی ارزش درک‌شده آن‌ها از روستا تاثیرگذار است. ارزش درک‌شده می‌تواند عبارت از تفاوت در مناسب بودن یک خدمت و هزینه‌ای باشد که فرد برای رسیدن به آن متحمل می‌شود. از این رو، ارزش درک‌شده تا اندازه‌ای به جنبه‌های مادی  هزینه‌های صرف‌شده و به‌عبارتی، اقتصادی (سود و هزینه) اشاره دارد.

در هر حال، فرضیه‌های این پژوهش را می‌توان به این گونه بیان کرد که رضایت از زندگی، هویت مکانی، هنجار اخلاقی، تصویری که فرد از روستا دارد، کیفیت خدمات درک‌شده،‌ شبکه‌های اجتماعی و تعهد بر ارزش درک‌شده و رضایت از زندگی در جامعه روستایی تاثیر می‌گذارند و همچنین ارزش درک‌شده می‌تواند بر رضایت‌مندی از جامعه روستایی تاثیرگذار باشد. آزمون این فرضیه‌ها با پیمایش بین 200 نفر از جوانان روستایی دانشگاه کشاورزی خوزستان انجام شد.

دستاوردهای تحقیق: کیفیت خدمات تاثیر مستقیم بر رضایت ندارد

نتایج مطالعه حاضر نشان داد که متغیرهای رضایت از زندگی قوی‌ترین متغیر پیش‌بینی‌کننده ارزش درک‌شده زندگی در روستا است. به دیگر سخن، افرادی که از زندگی خود شامل شرایط زندگی، وضعیت تحصیلی، دوستان و شرایط خانواده خود راضی بودند، ارزشمندی زندگی روستایی را بالاتر می‌دانستند. همچنین متغیرهای هویت مکان و اخلاقی از عواملی بودند که تاثیر مثبت بر ارزش درک‌شده داشتند. به عبارت دیگر، افرادی که خود را روستایی و روستای محل زندگی خود را بیانگر هویت خود می‌دانستند یا افرادی که از ماندن در روستا احساس بهتر و آرامش درونی بیشتری داشتند و ماندن در کنار خانواده خود و درون روستای خود را کار بهتر و درست‌تری می‌دانستند، ارزش درک‌شده بالاتری داشتند. نتایج تحقیق نشان داد که کیفیت خدمات درک‌شده تاثیر معنی‌دار و مستقیمی بر رضایت از جامعه و محل سکونت ندارد. تصویر روستا از عواملی بود که تاثیر منفی بر ارزش درک‌شده داشت. به دیگر سخن، پاسخ‌گویانی که معتقد بودند در جامعه نسبت به روستاییان دید مناسبی وجود ندارد و وجهه ظاهری زندگی در روستا پایین است، ارزش درک‌شده بالایی داشتند. با این‌حال، بر پایه نتایج به‌دست‌آمده، تاثیر غیرمستقیم آن از طریق متغیر تعدیل‌کننده ارزش درک‌شده، بر رضایت افراد مشاهده شده است. همچنین تصویر روستا تاثیری بر رضایت نداشته است.