چالش‌های سرمایه‌گذاری در کشور پرافت و خیز پاکستان

همسایه کودتاخیز

تاريخ 1397/05/01 ساعت 10:38

پاکستان یکی از کشورهای گروه یازده آینده است که در کنار کشورهای بریک (برزیل، روسیه، هند و چین) از بیشترین پتانسیل برای تبدیل‌شدن به اقتصادهای بزرگ قرن بیست و یکم برخوردارند. پاکستان اقتصادی نیمه‌صنعتی دارد و بخش کشاورزی و خدمات در آن اهمیت زیادی دارند

کاوه شجاعی/ آینده نگر

 

۱. پاکستان را بهتر بشناسیم

پاکستان کشوری در جنوب آسیا و یکی از همسایگان ایران است. این کشور از جنوب به دریای عرب راه دارد و با هند و افغانستان و چین نیز هم‌مرز است. پاکستان با جمعیتی بالای ۲۰۰ میلیون نفر، ششمین کشور پرجمعیت جهان به شمار می‌آید.

پاکستان در سال ۱۹۴۷ و با تجزیه هند استعماری به هند مستقل، پاکستان امروزی و بنگلادش امروزی تشکیل شد. محمدعلی جناح که بانی کشور پاکستان بود، این کشور را به عنوان سرزمینی مستقل برای مسلمانان هندی تشکیل داد و پاکستان در دهه‌های بعد هویتی مختص به خود پیدا کرد.

اسلام‌آباد در دامنه‌های هیمالیا در شمال پاکستان، پایتخت این کشور است اما بزرگ‌ترین شهر پاکستان عملا کراچی است که در سواحل جنوب این کشور واقع شده است. 

تاریخ سیاسی پاکستان از زمان استقلال تاکنون شامل دوره‌هایی از حکومت نظامیان، بی‌ثباتی‌های سیاسی ناشی از مناقشه با هند و نیز معضلاتی مثل تروریسم، فقر و بی‌سوادی و فساد بوده است. درواقع پاکستان برای تبیین هویت خود دردسرهای زیادی داشته است. از یک سو دوران‌هایی از ایده‌های سکولار و دموکراسی پارلمانی در این کشور وجود داشته و از سوی دیگر، افراط‌گرایی دینی در برخی مناطق شمالی و نزدیک به افغانستان باعث پا گرفتن تروریسم بوده است.

 

تاریخ سیاسی پاکستان

پاکستان از زمان استقلال تاکنون فراز و نشیب‌های سیاسی زیادی را پشت سر گذاشته است. چهره‌ای که بنیان‌گذار استقلال پاکستان بود محمدعلی جناح است که در زمان مذاکرات استقلال هند از بریتانیا، روی تشکیل کشوری مجزا برای مسلمانان هند تاکید داشت و درنهایت نیز همین کار را در دو سوی سرزمین هند - بنگلادش امروزی در شرق و پاکستان امروزی در غرب- محقق کرد. اما جناح یک سال پس از تشکیل پاکستان از دنیا رفت و لیاقت‌علی‌خان جای او را گرفت. سه سال بعد لیاقت‌علی‌خان ترور شد و این سرآغازی بود بر روند ترور رهبران پاکستان که در زمان‌های مختلف باعث بی‌ثباتی‌های شدید در عرصه سیاست پاکستان شده است.

نخستین قانون اساسی پاکستان در سال ۱۹۵۶ تدوین شد و قرار بود با تشکیل یک دولت مرکزی و ارائه خودمختاری به ایالت‌های پاکستان، راه دموکراسی را در این کشور هموار کند اما اسکندرمیرزا که در آن سال به قدرت رسید، مدتی بعد اعلام کرد که این قانون اساسی ملغا است و پاکستان تحت یک حکومت نظامی توسط او اداره خواهد شد. اما اوضاع طبق نظر او پیش نرفت. ژنرال ایوب‌خان که به عنوان فرمانده نیروی زمینی پاکستان در کنار اسکندرمیرزا قرار گرفته بود، خیلی زود او را بازداشت و تبعید کرد و خودش حکومت تشکیل داد. او خود را رئیس‌جمهور خواند و مقرر کرد که همه حکومت‌های محلی و حتی پارلمان و دستگاه قضایی باید دنباله‌رو او باشند. او همچنین اسلام‌آباد را به عنوان پایتخت تاسیس کرد.

در همین حال، مناقشه با هند بر سر کشمیر نیز دوباره تشدید شده بود و داشت اوضاع را به سمت بی‌ثباتی می‌کشاند. جنگی که در ادامه بین هند و پاکستان درگرفت ۱۷ روز طول کشید و برتری قدرت نظامی هند در آن آشکار بود. از آن پس، مناقشه کشمیر در سطح جهانی نیز به مناقشه مهمی بدل شد. همچنین هند توانست جدایی پاکستان شرقی از پاکستان را در همین زمان محقق کند و این‌گونه بود که کشور بنگلادش تشکیل شد و پاکستان نتوانست جلوی استقلال آن را بگیرد.

در سال‌های بعد، عرصه سیاسی پاکستان چهره جدیدی به خود دید: ذوالفقار علی بوتو که در سال ۱۹۷۳ از حزب مردم پاکستان به قدرت رسید و جمهوری فدرال را در این کشور برقرار کرد. او برنامه‌های اصلاحی زیادی را در نظر داشت اما بسیاری از این برنامه‌ها را بدون در اختیار داشتن بودجه لازم آغاز کرد و این به هرج و مرج انجامید. از جمله این برنامه‌ها می‌توان به حمایت از حقوق کارگران با ارائه درصدی از سود خالص کارخانه‌ها به آنها اشاره کرد.

بوتو در دوران حکومتش مخالفان زیادی داشت و درنهایت نیز در سال ۱۹۷۷ در کودتایی توسط ضیا‌ءالحق سرنگون و اعدام شد. ضیاءالحق قانون شریعت را در این کشور مبنای حکومت قرار داد و دوباره همه‌چیز در پاکستان تغییر کرد. او حمایت امریکا را نیز به دست آورد. با مرگ ضیاءالحق در سانحه هوایی در سال ۱۹۸۸، بی‌نظیر بوتو فرزند ذوالفقار علی بوتو از حزب مردم پاکستان به عنوان اولین نخست‌وزیر زن پاکستان انتخاب شد و تا سال ۱۹۹۰ بر سر قدرت بود اما درنهایت به اتهام فساد مالی شوهرش آصف زرداری از پستش برکنار شد. نوازشریف از حزب مسلم لیگ پاکستان جای او را گرفت اما سه سال بعد دوباره بوتو به نخست‌وزیری رسید. در ادامه این رفت و برگشت‌های سیاسی، نوازشریف باز هم در سال ۱۹۹۷ نخست‌وزیر شد اما دو سال بعد در کودتای نظامی پرویز مشرف از قدرت ساقط شد. مشرف که فرماده نیروهای نظامی پاکستان بود در سال ۲۰۰۱ خود را رئیس‌جمهور پاکستان خواند و مدت زیادی نیز بر سر قدرت بود. در دوران زمام‌داری مشرف، تحولات بین‌المللی زیادی از جمله حملات ۱۱ سپتامبر رخ داد که باعث شد پاکستان به متحد امریکا در مبارزه با تروریسم بدل شود.

با این ترتیب، مشرف مدت زیادی بر سر قدرت ماند. اما در حالی که قرار بود در سال ۲۰۰۷ انتخابات عمومی در پاکستان برگزار شود، اتفاق دیگری رخ داد. بی‌نظیر بوتو که برای کاندیداتوری به پاکستان برگشته بود ترور شد و پاکستان دوباره بی‌ثباتی سیاسی را تجربه کرد. در ۲۰۱۳ نوازشریف دوباره نخست‌وزیری پاکستان را به دست گرفت اما در سال ۲۰۱۷ دوباره به اتهام فساد مالی مجبور شد از قدرت کنار برود. درواقع روندهای تکرارشونده در تاریخ سیاسی پاکستان فراوان بوده است.

 

اقتصاد پاکستان

پاکستان یکی از کشورهای گروه یازده آینده است که در کنار کشورهای بریک (برزیل، روسیه، هند و چین) از بیشترین پتانسیل برای تبدیل‌شدن به اقتصادهای بزرگ قرن بیست و یکم برخوردارند. پاکستان اقتصادی نیمه‌صنعتی دارد و بخش کشاورزی و خدمات در آن اهمیت زیادی دارند.

دهه‌ها مناقشه سیاسی و پایین‌بودن سطح سرمایه‌گذاری خارجی در پاکستان باعث شده که توسعه در پاکستان کند باشد. پاکستان با چالش‌هایی جدی در حوزه امنیتی، تامین برق و سرمایه‌گذاری مواجه است که همگی باعث فرار سرمایه شده‌اند. در عین حال نقایص مدیریت در بخش اقتصاد کلان همچنان به قوت خود باقی مانده است.

برنامه صندوق بین‌المللی پول و پاکستان که در سال ۲۰۱۳ آغاز شد، مبتنی بر کم‌کردن مشکلات تامین انرژی، تثبیت هزینه‌های عمومی و افزایش درآمدهای مالیاتی بوده است. این برنامه که در سال ۲۰۱۶ به پایان رسید باعث تغییراتی در پاکستان شد اما در نهایت دولت این کشور قادر به انجام برخی از اصلاحات ساختاری لازم نبود و دستاوردش بیشتر مبتنی بر تثبیت مجدد اقتصاد کلان، افزایش رشد اقتصادی، کاهش فقر و بهبود رتبه‌بندی اعتباری‌اش بود. مثلا روپیه پاکستان که در سال ۲۰۱۳ دچار کاهش ارزش شده بود، در فاصله سال‌های ۲۰۱۵ تا ۲۰۱۷ نسبتا ثبات را تجربه کرد. همچنین بنا بر آمار بانک جهانی، فقر در پاکستان از ۶۴.۳ درصد در سال ۲۰۰۲ به ۲۹.۵ درصد در سال ۲۰۱۴ کاهش یافت.

 

طبقه متوسط و شهری‌شدن

بر اساس آمار موجود، جمعیت طبقه متوسط پاکستان در سال ۲۰۱۳ بالغ بر ۴۰ درصد از کل جمعیت این کشور بوده است. همچنین رشد شدید جمعیت در پاکستان باعث شده که شمار زیادی از جمعیت جوان وارد بازار کار این کشور شوند.

شهری‌شدن در پاکستان در دهه‌های گذشته با سرعت زیادی ادامه داشته است. در حال حاضر، اکثر جمعیت این کشور در نواحی مجاور با رود سند زندگی می‌کنند و کراچی پرجمعیت‌ترین شهر تجاری پاکستان به شمار می‌رود. در فاصله سال‌های ۱۹۹۰ تا ۲۰۰۸، شهرنشینان بیش از ۳۶ درصد از جمعیت پاکستان را تشکیل داده‌اند و این یعنی پاکستان از این لحاظ در جنوب آسیا مقام اول را دارد.

اقتصاد مناطقی مثل کراچی و مناطق شهری پنجاب در پاکستان نسبتا پیشرفته بوده است اما مناطقی مثل بلوچستان در این زمینه عقب مانده‌اند. نرخ بیکاری رسمی در این کشور در سال ۲۰۱۷ برابر با شش درصد بوده اما به نظر می‌رسد که آمار در بخش غیررسمی از این بالاتر باشد. در عین حال، شمار زیادی از نیروی کار پاکستان در خارج از این کشور کار می‌کنند. بر اساس آمار موجود، هفت میلیون پاکستانی در خارج از این کشور- به خصوص در امارات متحده عربی، امریکا و عربستان سعودی و دیگر کشورهای حوزه خلیج فارس- کار می‌کنند. توسعه انسانی در پاکستان همچنان در مقایسه با سایر کشورهای منطقه پایین است.

 

بخش‌های اقتصاد پاکستان

بخش کشاورزی یک‌پنجم از تولید را در پاکستان تشکیل می‌دهد و دوپنجم از فرصت‌های شغلی نیز به همین بخش برمی‌گردد.

درآمدهای صادراتی پاکستان تا حد زیادی متمرکز بر بخش منسوجات بوده اما این کشور در هر حال نتوانسته صادرات خود را متنوع کند و به همین جهت در برابر تقاضای جهانی حالتی آسیب‌پذیر داشته است. بخش زیادی از صادرات تولیدی پاکستان مبتنی بر مواد خامی مثل پنبه بوده است. پاکستان پنجمین تولیدکننده بزرگ پنبه و چهارمین تولیدکننده بزرگ شیر در جهان است.

بخش خدمات در حال حاضر مهم‌ترین پیش‌برنده رشد اقتصادی در پاکستان به شمار می‌رود و بیش از ۵۸ درصد از تولید ناخالص داخلی این کشور را به خود اختصاص داده است. جامعه پاکستان نیز مثل سایر کشورهای در حال توسعه، جامعه‌ای مصرف‌محور است. بنابراین رشد بخش خدمات در پاکستان نیز بیشتر از رشد بخش‌های کشاورزی و صنعت بوده است. همچنین بخش آی‌تی در پاکستان رشد خوبی داشته است.

صنعت سومین بخش بزرگ اقتصاد پاکستان است و بیش از بیست درصد از تولید ناخالص داخلی این کشور را تامین می‌کند و ۱۳ درصد از فرصت‌های شغلی نیز در این بخش تامین می‌شوند. مثلا سیمان یکی از بخش‌های رو به رشد در پاکستان است و به خصوص به دلیل افزایش تقاضای سیمان در افغانستان و نیز افزایش تقاضای داخلی به شدت گسترش پیدا کرده است.

صنعت منسوجات نیز در پاکستان اهمیت زیادی دارد. پاکستان در آسیا هشتمین صادرکننده بزرگ منسوجات به شمار می‌رود و ۹.۵ درصد از تولید ناخالص داخلی پاکستان توسط این بخش تامین می‌شود. همچنین حدود ۱۵ میلیون نفر در این بخش مشغول به کارند.

بخش گردشگری در پاکستان از جمله بخش‌هایی است که با چالش‌های زیادی مواجه بوده که جلوی رشد آن را گرفته‌اند. مهم‌ترین آنها مسئله تامین امنیت و اطمینان‌بخشی به گردشگران خارجی از این بابت است. با وجود این، طبیعت پاکستان باعث شده که سالانه حدود نیم میلیون گردشگر به این کشور سفر کنند. بیشترین تعداد آنها به دامنه‌های هیمالیا در شمال شرق پاکستان سفر می‌کنند زیرا برخی از مرتفع‌ترین قله‌های جهان (بالای هفت هزار متر) از جمله قله کی۲ در پاکستان واقع شده است.

 

آینده اقتصاد پاکستان

پاکستان باید برخی از مشکلات درازمدت خود را حل و فصل کند. از جمله آنها می‌توان به افزایش سرمایه‌گذاری در بخش آموزش و مراقبت بهداشتی اشاره کرد. مدیریت مشکلات در حوزه تغییرات آب و هوایی و بلایای طبیعی، بهبود فضای کسب و کار کشور، کاهش وابستگی به کمک‌های خارجی و گسترش بنیان مالیاتی کشور از جمله آنهاست. با توجه به چالش‌هایی که در حوزه جمعیت‌شناختی پیش روی پاکستان است، مقامات این کشور چاره‌ای جز انجام اصلاحات اقتصادی، توسعه بخش انرژی و جذب سرمایه‌گذاری خارجی برای رسیدن به رشد اقتصادی کافی و تامین نیازهای جمعیت شهری فزاینده این کشور (که اکثرا هم زیر ۲۵ سال هستند) ندارند.

یکی از مهم‌ترین تحولات امروزی اقتصاد پاکستان برنامه‌هایی است که این کشور در چارچوب کریدور اقتصادی پاکستان با چین آغاز کرده است. پاکستان و چین مناسبات اقتصادی گسترده‌ای دارند و چین بزرگ‌ترین شریک تجاری پاکستان به شمار می‌آید. چین سرمایه‌گذاری‌های گسترده‌ای در پاکستان کرده و بر اساس پیش‌بینی بانک جهانی، رشد اقتصادی پاکستان به دلیل جریان‌یافتن سرمایه‌گذاری‌های چین به ۵.۴ درصد خواهد رسید. همچنین ۶۰ میلیارد دلار سرمایه‌گذاری متمرکز در پروژه‌های مرتبط با انرژی و زیرساخت‌های دیگر صورت گرفته است. پاکستان معتقد است سرمایه‌گذاری‌های چین باعث خواهد شد که نرخ رشد بالای شش درصد برای این کشور حاصل شود، زیرا سهم صادرات در اقتصاد این کشور افزایش پیدا خواهد کرد. با وجود این، تعهدات پاکستان در پروژه‌های کریدور اقتصادی با چین باعث شده صندوق بین‌المللی پول به این نتیجه برسد که احتمال دارد  تا سال ۲۰۲۰ پاکستان با مسئله خروج سرمایه نیز مواجه شود.

  

۲. آیا تجارت با پاکستان دشوار است؟

 در تازه‌ترین رتبه‌بندی بانک جهانی، پاکستان به لحاظ آسانی بازرگانی و راه‌اندازی کسب و کار در رده ۱۴۷ از ۱۹۰ قرار دارد، این یعنی ورود به بازارهای این کشور دست‌کم برای غربی‌ها آسان نیست یا ریسک بالایی دارد. (هند، همسایه پاکستان در همین رتبه‌بندی در رده ۱۰۰ قرار دارد.)

 

 

 

۳.فرصتهای سرمایهگذاری در پاکستان

در کدام حوزه‌ها سرمایه‌گذاری کنیم؟

 وزارت‌ بازرگانی امریکا در گزارشی در مورد سرمایه‌گذاری در پاکستان نوشته است: با جمعیت حدودا ۱۹۰ میلیون نفری و تولید ناخالص داخلی ۳۰۰ میلیارد دلاری، پاکستان فرصت تجاری خوبی برای کسب‌وکارهای خارجی است.

 در پاکستان می‌توانید هم سرمایه‌گذاری سنگین انجام دهید و هم کسب‌وکار کوچک راه بیندازید:

 *سرمایهگذاری اساسی در پاکستان

 این حوزه‌ها در طول سال‌های آینده بهترین دورنما را برای سرمایه‌گذاری دارند: تولید برق، تولید کالاهای مصرفی، انرژی‌های تجدیدپذیر، تجهیزات نفت و گاز، ارتباطات و مخابرات، خدمات معماری و ساخت‌وساز، تسهیلات فرودگاهی، تجهیزات و ماشین‌آلات کشاورزی، بهداشت و درمان.

 *سرمایهگذاری سبک در پاکستان

اگر به دنبال راه‌انداختن کسب‌وکار کوچک (small business) در پاکستان هستید این حوزه‌ها پرسودتر و کم‌ریسک‌تر به نظر می‌رسند:

۱- نفت‌ و گاز: راه‌انداختن پمپ ‌بنزین و گاز در پاکستان کار به شدت سودآوری است.

۲- ساخت و ساز: خرید و فروش زمین و ساختمان در پاکستان رونق خوبی دارد و می‌توانید با ساختمان‌سازی در این کشور پول خوبی به دست آورید.

۳- فروش خودروی لوکس: پاکستانی‌ها بیشتر خودروی دست‌دوم می‌خرند و به همین خاطر در حوزه خودروهای لوکس می‌توانید با رقبای اندک سود خوبی کنید.

۴- فروش لوازم یدکی: از آنجا که اکثر پاکستانی‌ها خودروی دست‌دوم دارند همه محتاج لوازم یدکی‌اند. برای راه‌انداختن کسب‌وکار در این حوزه نیاز نیست مدرک تحصیلی خاصی داشته باشید و همین که ماشین‌ها را به خوبی بشناسید کافی است.

۵- انرژی‌های نو: اگر در پاکستان در حوزه انرژی خورشیدی و بادی وارد فعالیت شوید پول خوبی به دست خواهید آورد. اگر شانس یا ارتباط قوی داشته باشید حتی می‌توانید به دولت پاکستان خدمات بدهید.

۶- دامداری: نیاز به تخم‌مرغ، شیر و دیگر محصولات حیوانی در پاکستان به شدت بالاست. این کار را می‌توانید با سرمایه‌ اندک آغاز کنید و بعدا کسب‌وکارتان را گسترش دهید.

۷- رستوران: پاکستان رستوران کم ندارد اما هنوز جا برای سرمایه‌گذاری هست. اگر بتوانید در نقاط پرجمعیت غذای محلی ارائه کنید یا در محله‌های لوکس‌تر رستوران غذاهای امریکایی، چینی یا ایتالیایی راه بیندازید به سرعت به سوددهی می‌رسید.

 

۴.چالشهای سرمایهگذاری در پاکستان

وزارت‌ بازرگانی امریکا در توصیه به تجار امریکایی نوشته است: رقابت در پاکستان میان امریکایی‌ها، چینی‌ها، اروپایی‌ها، ژاپنی‌ها و کره‌ای‌ها بالاست. به خصوص شرکت‌های دولتی چینی حضور جدی در پاکستان دارند و این مسئله رقابت را برای شرکت‌های کوچک‌تر دشوار کرده است.

 سرمایه‌گذاران خارجی در پاکستان با چالش‌هایی مشابه دیگر کشورهای در حال توسعه مواجه‌اند: نبود شفافیت در حوزه تصمیم‌گیری‌های عمومی، احتمال تغییر سریع قوانین و مقررات و دخالت دولت. پاکستان بازار متنوع و پرچالشی است و انعطاف‌پذیری و استقامت سرمایه‌گذار را می‌طلبد. اصولا فروش در این بازار بدون یک شریک قابل اطمینان محلی دشوار است. فراموش نکنید پاکستان کشوری است که در آن سرمایه‌گذاری در بلندمدت جواب می‌دهد نه در دوره‌ای کوتاه.

 

۵.تراز تجاری پاکستان

در سال ۲۰۱۶ کسری تراز تجاری پاکستان ۶۳.۸ میلیارد دلار بود. (یعنی صادرات خالصش کمتر از وارداتش بوده است.) با بررسی وضعیت صادرات و واردات پاکستان در طول دو دهه اخیر می‌بینیم که پاکستان در اکثر موارد دچار کسری تراز تجاری بوده اما در طول سال‌های اخیر میزان آن به شدت بالا رفته است. (در سال ۱۹۹۵ این رقم ۶۶۴ میلیون دلار بود.)

 

۶.به پاکستان چه صادر کنیم؟ چه از آن وارد کنیم؟

پاکستان شصت و دومین صادرکننده بزرگ دنیاست. مهم‌ترین صادرات پاکستان در سال ۲۰۱۶ نفت خام، گاز، سنگ آهن و آلومینیوم و مهم‌ترین وارداتش خودرو، سوخت و طلا بوده است.

 


 عضو کانال اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی تهران در تلگرام شوید

[صفحه چاپ]


ثبت نظر شما:

نام
پست الکترونیکی
تلفن
نظر